“Kıbrıs’ın Çıkarmasını Kim Yaptı?” — 1974’e Giden Yol ve Tarihsel Bir Analiz
Bir tarihçi gözüyle bakınca, adalar bile insan topluluklarının tarihsel kırılmalarının, güç dengelerinin ve uluslararası ilişkilere dair hesapların sahnesi olabiliyor. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı ya da yaygın adıyla “Kıbrıs çıkarması” da böyle bir kırılma noktasının tam ortasında yer alıyor. Bu yazıda, çıkarmayı kimlerin yaptığı, ne şartlarda gerçekleştiği ve bugünün tartışmaları açısından ne anlama geldiğini adım adım ele alacağım.
Tarihsel Arka Plan: Neden 1974’e Kadar Gelindi?
Adadaki karma etnik ve toplumsal yapının öyküsü, 1960’ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti ile başlar. Zürih ve Londra Antlaşmaları’yla (1959‑60) Rum ve Türk toplumları ortak bir devlet çatısı altında bir araya getirildi. ([Vikipedi][1])
Ancak, 1963’ten itibaren anayasal düzenin işlemesi, toplumlararası gerilim ve çatışmalar sorunlu bir hal aldı. Türk azınlığın anayasal haklarının kısıtlanması, Rum milliyetçiliğinin güç kazanması, cemaatler arası kutuplaşma — bütün bunlar Kıbrıs’ta huzursuz bir zemin oluşturdu. ([Vikipedi][1])
1974 yazında, Rum milliyetçiliğini savunan EOKA‑B ile adadaki ordunun (Kıbrıslı Millî Muhafız Ordusu) desteğiyle, Yunanistan’daki cunta rejiminin de desteğini arkasına alarak bir darbe gerçekleştirildi. Cumhurbaşkanı Makarios III devrildi; yerine adanın Yunanistan’la birleşmesini savunan Nikos Sampson getirildi. Hedef: adanın Yunanistan’a “enosis” ile bağlanmasıydı. ([Vikipedi][2])
Bu darbe, adadaki Türk toplumu için hayati bir tehdit oluşturdu. Çökertilen anayasa, garantör devletler statüsü ve garantörlük hakları, adada yaşayan Türkleri koruma gerekçesi haline geldi. İşte bu bağlamda, Yunan–Rum darbesine karşılık olarak devreye giren güç, “çıkarmayı” gerçekleştiren taraf oldu.
Kıbrıs Çıkarmasını Kim Yaptı? — Askerî Müdahale
20 Temmuz 1974 sabahı, Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), adaya çıkarma harekâtı başlattı. Çıkarma, kuzey kıyısındaki Girne’ye bağlı “5 Mil Plajı” (bugünkü adıyla “Çıkarma Plajı”) üzerinden yapıldı. ([Vikipedi][3])
Harekat ilk aşamada denizden çıkarma, hava indirmeleri ve kara birliklerinin ilerleyişiyle yürütüldü. Hedef, darbe sonucu güç kazanan Rum‑Yunan birliklerinin adayı Yunanistan’a bağlama hamlelerini bozmaktı. Harekât TSK tarafından “Garanti Antlaşması” çerçevesinde, Kıbrıslı Türklerin güvenliği ve anayasal düzenin korunması gerekçesiyle yapıldığı resmî söylemde yer aldı. ([Vikipedi][4])
Başlangıçta adanın küçük bir kısmında kontrol sağlandı; ancak daha sonra ikinci aşama harekâtı ile Türkiye’nin kontrol ettiği alan genişletildi. ([Vikipedi][1])
Özetle: “Kıbrıs’ın çıkarılmasını”, uygulanışı yöneten TSK yaptı; motivasyon ve gerekçe ise darbe sonrası Türkiye’nin garantörlük sorumluluğu ve adadaki Türkleri koruma iddiasıydı.
Sonuçlar ve Toplumsal Dönüşüm: Ada Nasıl Bölündü?
Çıkarma ve devreye giren çatışmalar, adanın fiiliyette bölünmesine yol açtı. Güneyde Rum yönetimi, kuzeyde ise fiilen Türk kökenli nüfusun yaşadığı, kendi idaresini kurduğu bir yapı ortaya çıktı. ([Vikipedi][2])
Adadaki demografik yapı dramatik şekilde değişti: Yüz binlerce Rum ve Türk nüfus yer değiştirdi, mülkler terk edildi. Bu süreç, yalnızca askeri ya da siyasi değil — toplumsal ve insani bir kırılma yarattı. ([Vikipedi][5])
Bunun yanı sıra, adanın durumu uluslararası hukuk, garantörlük rejimi, nüfus hakları gibi meselelerde tartışmalı bir sürece girdi. Bazıları müdahaleyi “haklı bir koruma ve barış operasyonu” olarak görürken; diğerleri “işgal ve uluslararası hukukun ihlali” olarak nitelendiriyor. ([Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti][6])
Günümüzdeki Akademik ve Hukuki Tartışmalar
Bugünün akademik literatüründe, 1974 müdahalesi hâlâ “intervention vs. invasion / koruma vs. işgal” tartışmalarının odağında. Uluslararası hukuk, garantörlük anlaşmalarının sınırlarını, “müdahale hakkı” ile “devlet egemenliği ihlali” arasındaki ince çizgiyi tartıyor. ([Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti][6])
Ayrıca adadaki bölünme, nüfus değişimi, göç ve mülkiyet dönüşümleri — bunların toplumsal ve kolektif hafıza üzerindeki etkileri uzun yıllardır araştırılıyor. Kimilerine göre müdahale, Kıbrıs Türklerini korumak için gerekliydi; kimilerine göre ise adanın bütünlüğünü ve barışını bozdu. Bu çelişkili anlatılar, Kıbrıs sorununun bugün hâlâ çözümsüz olmasının temel nedenlerinden biri.
Geçmişle Bugün Arasında Bir Köprü: Neden Önemli?
1974 çıkarması, adadaki toplumsal dengeleri kökten değiştirdi. Kıbrıs yalnızca coğrafi olarak değil; demografik, kültürel, siyasi olarak da ikiye bölündü. Bu bölünmüşlük, bugün hâlâ uluslararası politikada, Avrupa–Akdeniz dengelerinde, müzakere masalarında güçlü bir unsur.
Ayrıca bu tarihsel olay, “garantör devletlik”, “azınlık hakları”, “müdahale meşruiyeti” gibi kavramların hem hukuki hem de etik boyutlarını tartışmaya açtı. Geçmişin bu kırılma noktası, bugün hâlâ dile, hafızaya, diplomasiye yön veriyor.
Sonuç: Çıkarmayı Kim Yaptı, Ne Anlama Geldi?
“Kıbrıs’ın çıkarmasını kim yaptı?” sorusuna yanıt: 20 Temmuz 1974’te TSK — hükümetin emriyle — adaya çıkardı. Ancak bu askerî müdahale, arkasında yıllar süren toplumsal gerginlikleri, garantörlük dengelerini, etnik gerilimleri, uluslararası hukuk tartışmalarını ve nüfus hareketlerini barındırıyordu.
Çıkarmanın ardından oluşan adanın bölünmüşlüğü, sadece bir askeri þakahâttan ibaret değildir — bu, toplumsal ve tarihsel bir kırılmadır. Bugüne kadar yansımaları süren, kimilerine göre koruma, kimilerine göre işgal anlamını taşıyan bu olay, hem Kıbrıs’ın hem de Türkiye–Yunanistan–Avrupa ilişkilerinin belirleyici simgelerinden biri olmuştur.
etiketler: Kıbrıs, Kıbrıs Barış Harekatı, 1974 Kıbrıs Çıkarması, Türk Silahlı Kuvvetleri, EOKA-B, Kıbrıs sorunu, tarih, garantörlük, uluslararası hukuk
[1]: “Kıbrıs Harekâtı – Vikipedi”
[2]: “Cyprus”
[3]: “Türkiye’nin Kıbrıs çıkarması – Vikipedi”
[4]: “Military operations during the Turkish invasion of Cyprus”
[5]: “Turkish invasion of Cyprus”
[6]: “Turkish military invasion and occupation – GovCy”